Tajemnice templariuszy

Z kaplicy gorzelnia

Na północny wschód od Chojny leży wieś Rurka. Choć niepozorna, to ukrywa na swoim obrzeżu prawdziwą perłę regionu - kaplicę templariuszy. Zainteresował się nią nawet "National Geographic", który w artykule Święci czy bluźniercy? opisał badania archeologiczne dr. Przemysława Kołosowskiego w pozostałościach po komandoriach templariuszy w Rurce i Chwaszczanach.

Zacznijmy jednak od początku. Templariusze pojawili się na Pomorzu w XIII wieku. W 1234 roku książę Barnim nadał im ziemię bańską. Wtedy też osiedlili się w Rurce, zakładając tutaj komandorię, budując kaplicę i dwór klasztorny. W tym okresie położony na wzniesieniu teren komandorii otaczały bagna, a zachowana do dzisiaj droga brukowa stanowiła groblę łączącą siedzibę templariuszy z traktem. Około 40 metrów w kierunku północnym archeolodzy odsłonili fragment fosy-kanału. Templariusze byli doskonałymi gospodarzami. Archeolodzy twierdzą, że komandoria oprócz tych budowli mogła składać się ze: stajni, owczarni, obór, spichlerza, młyna i gołębników. Ich działalność pozwalała nawet na przesyłanie dochodów do Paryża, gdzie mieściła się wtedy ich główna siedziba.

Kaplica po zakończeniu ostatnich prac renowacyjnych

Wkrótce po osiedleniu zakon wybudował kaplicę. W 1248 roku poświęcił ją kamieński biskup Wilhelm. Świątynię wzniesiono jako budowlę salową, wyodrębnione prezbiterium nieznacznie niższe w stosunku do korpusu. Przeszło metrową grubość mają mury, zbudowane z ciosów granitowych. W dobrym stanie zachowały się otwory okienne. Po kasacji zakonu posiadłość otrzymali joannici, jednak i ich spotkało nieszczęście. Po 60 latach pobytu w Rurce konflikt Wilhelma Holstena - komendanta komandorii z rodem Wedlów spowodował zniszczenie siedziby i profanację kaplicy. Zakon nie powrócił do Rurki, przenosząc siedzibę do pobliskiej Swobnicy. Dalsze losy dawnej komandorii są niejasne. Prawdopodobnie działał tutaj folwark, kaplica przez jakiś czas spełniała swoją pierwotną funkcję.

Od połowy XIX w. przez niemal sto lat kaplica templariuszy pełniła funkcję gorzelni. Fotografia przedstawia kaplicę w stanie z przełomu XIX i XX wieku

Ważnym faktem w rureckiej historii jest rozwiązanie zakonu joannickiego w 1648 roku, wówczas to majątek został przejęty przez margrabiów brandenburskich. Kaplica przez wieki spełniała funkcję spichlerza. W drugiej połowie XIX wieku zaadaptowano dawną kaplicę na gorzelnię, przemurowując całą ścianę południową, koronę murów, szczyty, okna i drzwi. Do północnej elewacji dobudowano ceglany komin. Gorzelnia istniała aż do zakończenia II wojny światowej. Następnie cały zespół został przejęty przez Państwowe Gospodarstwo Rolne.

Widoczny wschodni szczyt w konstrukcji ryglowej

W połowie lat 90. XX wieku na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków obiektem zainteresowali się: Stefan Kwilecki i Maciej Płotkowiak, którzy badając obiekt odkryli oryginalny cokół budowli. Wówczas rozebrano grożący zawaleniem dach i wykonano zadaszenie kaplicy, kończąc odbudowę w 1999 roku. Przy tej okazji odbudowano wschodni szczyt w konstrukcji ryglowej.

Badania archeologiczne terenu dawnej komandorii templariuszy rozpoczęła w sierpniu 1999 roku grupa archeologów i studentów z Instytutu Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Już w pierwszych tygodniach dokonano znaczących odkryć m.in. części cmentarza z dobrze zachowanymi dwoma pochówkami. Sensacją było znalezienie przy pierwszym odkrytym pochówku kilkunastu monet.

Warto dotrzeć do kaplicy i zobaczyć obiekt na własne oczy

W następnym roku archeolodzy próbowali określić datę powstania komandorii. Odsłonięto najniższą część ściany kaplicy - cokół, który wyznaczał średniowieczny poziom komandorii. W roku 2004 podjęto prace związane z restauracją kaplicy i obniżeniem terenu do poziomu średniowiecznego. W latach 1999-2004 w Rurce założono 23 wykopy archeologiczne. W trakcie prac prowadzonych kilkanaście metrów na zachód od kaplicy odsłonięto część kamienno-ceglanych murów dworu klasztornego. Odkrycia te znacząco wzbogaciły wiedzę o siedzibach komandorii templariuszy na ziemiach polskich.

Dzisiaj kaplica położona jest w odległości 1 km od wsi. Nie łatwo jednak do niej trafić. Brakuje drogowskazu, żadnej informacji o cennym zabytku nie ma też przy samym obiekcie.

Andrzej Łazowski

Rycerze Świątyni Salomona
Papież Honoriusz II w 1128 roku zatwierdził regułę Zakonu Templariuszy zwanych Rycerzami Świątyni Salomona, z łac. Fratres Templi Salomonic. Nazywano ich również ubogimi. Nosili biały płaszcz z czerwonym krzyżem na lewym ramieniu. Zakon ten został powołany do obrony chrześcijańskich pielgrzymów w Palestynie.
Bracia zobowiązani byli do: posłuszeństwa mistrzowi, uczestniczenia w nabożeństwach, wspólnych posiłków, skromności, celibatu. W 1291 roku templariusze trącą Akkę na rzecz muzułmanów. Wówczas wielki mistrz przenosi się do Francji. Zakon stanowił również czołową instytucję finansową Europy, stając się w pewnym sensie kredytowym bankiem średniowiecza.
Król Francji Filip IV zwanym Pięknym i król angielski Edward II, pragnęli rozwiązać swoje kłopoty finansowe poprzez konfiskatę majątków templariuszy. Członkowie zakonu zostali uwięzieni, oskarżeni o najokropniejsze zbrodnie, torturowani, a następnie wraz z wielkim mistrzem spaleni na stosie wyrokiem inkwizycji. W 1312 roku zakon został rozwiązany.