|
Cmentarz
Centralny (dawny Hauptfriedhof)
przy ul. Ku S³oñcu (Pasewalker Chaussee) w Szczecinie
|
| Wielki
rozwój miasta i powiêkszenie liczby mieszkañców w zwi±zku
ze zniesieniem twierdzy w Szczecinie w roku 1873 r., spowodowa³y
konieczno¶æ wyznaczenia i zorganizowania wielkiego cmentarza
komunalnego. Szereg nowych, dzielnicowych cmentarzy za³o¿onych
w XIX wieku by³o ju¿ przepe³nionych. |
 |
Dominantê
cmentarza stanowi kaplica, podkre¶lona dodatkowo usytuowaniem
na wzgórzu. |
 |
Na
lokalizacjê nowoczesnego cmentarza wybrano grunty rolne w
p³d-zach. czê¶ci miasta, pomiêdzy drogami prowadz±cymi do
Berlina (ob. ob. ul. Mieszka I) i Pasewalku (ul. Ku S³oñcu),
ograniczone lini± kolejow±. Cmentarz za³o¿ony w latach 1899-1900.
Dnia 06.XII.1901 r. nast±pi³o otwarcie nekropolii. Cmentarz
rozplanowano z wielkim rozmachem na docelowej powierzchni
153 ha, co stawia³o go w¶ród trzech najwiêkszych nekropolii
w Europie (Ohlsdorfer Friedhof w Hamburgu, za³o¿ony w 1877
r. o pow. 200 ha, Wiener Zentralfriedhof we Wiedniu, za³o¿ony
w 1874 r. o pow. 198 ha). |
 |
|
W
latach 1901-03 zrealizowano projekty obiektów m.in: bramy
g³ównej i budynku administracji. Na fotografii brama g³ówna
pocz±tku
XX wieku.
|
|
|
 |
Generalny
projekt za³o¿enia opracowa³ znakomity szczeciñski architekt
Wilhelm Meyer-Schwartau. By³ on tak¿e twórc± neoromañskiej
kaplicy g³ównej (1900-1902) oraz kompleksu budynków obs³ugi
cmentarza przy g³ównej bramie (1901-03).
W zagospodarowaniu terenów cmentarza znacz±cy udzia³ mia³
pierwszy, d³ugoletni dyrektor cmentarza Georg Hannig (1900-1928).
Do 1918 r. na cmentarzu pochowano 57 tys. zmar³ych i zagospodarowano
czê¶æ wschodni± i ¶rodkow±. Nastêpnie w latach miêdzywojennych
zaczêto zagospodarowywaæ czê¶æ zachodni± cmentarza. Prace
te kontynuowa³ kolejny dyrektor cmentarza Franz Herbert. W
1925 r. do kaplicy g³ównej dobudowano krematorium. |
|
Na
cmentarzu powsta³y oryginalne obiekty sztuki nagrobnej,
projektowane przez artystów takiej miary co Ernst Barlach.
Niezwyk³e by³y tak¿e inskrypcje nagrobne.
|
 |
 |
| Ok.
1930 r. powsta³a modernistyczna kaplica w czê¶ci zachodniej
(rozebrana w 1984 r.). Do koñca 1940 r. pochowano na cmentarzu
ponad 117 tys. osób. |
| W
okresie wojny pochowano tutaj tysi±ce ofiar nalotów bombowych
na miasto. Po 1945 r. pochówki polskie przeprowadzano na terenach
wolnych, nastêpnie stopniowo likwidowano kwatery starsze.
W strukturê cmentarza w³±czono dawny cmentarz garnizonowy
oraz tereny wojskowe. Obecnie powierzchnia cmentarza przekroczy³a
160 ha. Od 1945 r. do koñca 2000 r. pochowano 139 tys. osób.
|
 |
Grobowiec
ma³¿eñstwa Hakenów. Hermann Haken (1828-1916) zas³u¿ony nadburmistrz
Szczecina w latach 1878-1907. |
|
| Kompozycja
przestrzenna cmentarza jest wybitnym dzie³em architektury
krajobrazu powsta³ym w ci±gu kilku dziesiêcioleci na terenie
bogato ukszta³towanym fizjograficznie o nieregularnym obrysie
kszta³tu parceli. Za³o¿enie szczeciñskie nawi±zuje do nekropolii
hamburskiej, oparte jest na ³±czeniu ró¿norodnych krajobrazów
ogrodowych powi±zanych w czê¶ci wschodniej uk³adem owalnych
alei. G³ówn± monumentaln± o¶ za³o¿enia tworzy tarasowy uk³ad
parterów z basenem prowadz±cym od kaplicy g³ównej w kierunku
zachodnim do granicy cmentarza. Czê¶æ ¶rodkowa, zajmuj±ca
w±ski obszar, ³±czy czê¶ci zachodni± i wschodni±, z symetrycznym
uk³adem kwater w odniesieniu do g³ównej osi kompozycyjno-widokowej.
Kszta³t nieregularnej zachodniej czê¶ci wyznaczaj±
dolinki biegn±cych równolegle do siebie strumieni: Cichej
Wody i Jasnej Wody (prostopad³ych do g³ównej osi). Równolegle
do nich biegn± g³ówne drogi, powi±zane
prostopad³ymi alejkami bocznymi, wyznaczaj±cymi regularne
prostok±tne kwatery grzebalne.
|
 |
Kompozycjê
przestrzeni tego wielkiego cmentarza - ogrodu, uk³ad sieci
dro¿nej i kwater buduje starannie zakomponowana ro¶linno¶æ.
Sk³ad drzewostanu obejmuje 415 gatunków i odmian drzew i
krzewów (stan z 1990 r.). Z drzew o parametrach pomników
przyrody wymieniæ mo¿na np.:
- ro¶liny nagonasienne :choiny kanadyjskie, cis pospolity,
cyprysik Lawsona, -odm. niebieska, cyprysik nutkajski, -odm.
zwisaj±ca, cyprysik groszkowy, -odm. pierzasta, ja³owiec
wirgiñski, ¿ywotnik olbrzymi, ¿ywotnik wschodni, ¿ywotnik
zachodni,
-
ro¶liny okrytonasienne : brzoza papierowa, brzoza brodawkowata,
-odm. sto¿kowata, buki zwyczajne, -odm. purpurowa, d±b bezszypu³kowy,
dêby czerwone, dêby szypu³kowe, grab pospolity, jarz±b m±czny,
jarzêby szwedzkie, jesion pensylwañski, jesion wynios³y,
klon jawor, -odm. ciemnopurpurowa, klon srebrzysty, leszczyny
tureckie, platan klonolistny, wierzby bia³e, -odm. sto¿kowata,
Oprócz architektury budowli cmentarnych i ogrodzeñ zinwentaryzowano
ponad 100-zachowanych obiektów sepulkralnych, powsta³ych
przed 1945 r. W okresie powojennym powsta³y dziesi±tki interesuj±cych
pomników i obiektów sepulkralnych upamiêtniaj±cych wydarzenia
i osoby wa¿ne dla polskiego Szczecina i Pomorza Zachodniego.
|
|
Literatura
:
- Cmentarz Centralny w Szczecinie, Praca pod red. Ryszarda
Markowa, Szczecin 1988,
- Cmentarz Centralny Szczecina. Historia - tera¼niejszo¶æ
- przysz³o¶æ. Konferencja 1 lipca 1997, AR Szczecin, 1997,
- Nekanda-Trepka J., Zabytkowa kaplica na Cmentarzu Centralnym
w Szczecinie. Restauracja i modernizacja, [w:] Sztuka
cmentarna. Sympozjum ICOMOS w 1993 r., Wroc³aw 1995,
- Opêchowski M., Cmentarze Szczecina - problemy ochrony
konserwatorskiej, [w:] Kultura i sztuka Szczecina w l.
1800-1945. Seminarium SHS w 1998 r., Szczecin 1999,
- Zieleñ Szczecina. Ilustrowany przewodnik dendrologiczny,
Szczecin, 2000.
Oprac. Miros³aw Opêchowski |
|
|
|
|
Miros³aw
Opêchowski
Historyk sztuki, Wojewódzki Urz±d Ochrony Zabytków w Szczecinie.
Kieruje dzia³em rejestru i dokumentacji zabytków Wojewódzkiego
Oddzia³u S³u¿by Ochrony Zabytków w Szczecinie. Zainteresowania
badawcze: historia i konserwacja ogrodów i parków, cmentarzy,
architektury militarnej, urbanistyka miast zabytkowych, zabytki
kultury ¿ydowskiej, problematyka prawno-w³asno¶ciowa nieruchomo¶ci
zabytkowych. Publikacje dotycz±ce parków i cmentarzy historycznych.
Kontakt: tel. (0 91) 433 70 66, e-mail
|
|
|
